Adam Pomorski
STRASZNA ZBRODNIA W SPĘDOBYDLIŃSKU

Któż pamięta tę nazwę? Spędobydlińsk: miejsce akcji Braci Karamazow.
Nie licuje to miano z tradycyjnym stereotypem "powieści mistyczno-ascetycznej" ani z reputacją autora, nieledwie głosiciela konserwatywnej chrześcijańskiej utopii. Bo też stereotypy te poczęły się nie z samego dzieła - czy dzieł - pisarza, ale z zarzutów stawianych im w niegdysiejszych sporach przez polemistów z innych ideologicznych obozów. To oni, z prawa i z lewa, stworzyli tradycję odczytania powieści w kategoriach, którym wymyka się stylistycznie i problemowo, które w odniesieniu do niej z fundamentalnych stają się bagatelne. (Choćby owa "mistyczno-ascetyczna" etykieta, zanim w ustach neofitów stała się egzaltowanym komplementem, była pamfletowym szyderstwem Maksima Antonowicza, jednego z najzajadlej tendencyjnych, doktrynerskich krytyków w obozie rewolucyjno-demokratycznym; krytyk odmawiał zresztą powieści wartości artystycznych.)
W epoce coraz gwałtowniej przyspieszającej cywilizacyjnej modernizacji Europy i Rosji Dostojewski był nie tyle konserwatystą, co mu się zazwyczaj imputuje, ile katastrofistą. Istotnie, tektoniczny kataklizm wielkich liberalnych reform Aleksandra II, wpisany w pasmo wstrząsów sejsmicznych towarzyszących likwidacji niewolnictwa w całym kręgu kultury euroamerykańskiej, nie zniósł, lecz zaostrzył w Rosji antynomie wolności i równości, błędnego koła despotyzmu i anarchii - przekładanych teraz na dylematy rewolucji socjalistycznej i na traumatyczne poczucie rozziewu między inteligencją a "ludem". Świadomość tego rozziewu stanowiła o odrębnej tożsamości społecznej inteligenta, który pod tą nazwą egzystować zaczął w latach czterdziestych XIX wieku, w epoce "zbędnych ludzi". Ta ideologiczna świadomość mogła się jednak zrodzić w głowie "zbędnego człowieka" dopiero po wspomnianych reformach, kiedy wolność przestała być postulatem etycznym, kiedy istota człowieka boleśnie się rozdwoiła: na rozum, konstytuujący wolność osoby i społeczeństwa, i na prawo moralne - instynkt, niepodległy liberalnemu czy socjalistycznemu rozumowi. Potrzebie wolności przeciwstawiła się - i dopełniła ją - potrzeba etyczności.
Taką antropologiczną antynomię w dojrzałej formie literackiej po raz pierwszy zarysował Dostojewski w „Notatkach z podziemia” - czy właściwie "spod podłogi" - pamflecie powstałym w pierwszej połowie 1864 roku. W ten ambiwalentny persyflaż na prawach sceptycznej antyutopii i autoparodii wpisały się także poglądy, wartości i wizje samego autora. Narrator, siódma woda po Kuzynku mistrza Rameau Diderota, to ściśle osadzona w ówczesnym kontekście historycznym groteskowa karykatura "zbędnego człowieka", tej przeżuwającej własne urazy "myszy spod podłogi", karykatura rozciągnięta na utopijne pretensje do budowy "kryształowych pałaców" liberalnego i socjalistycznego "rozumnego egoizmu". Antybohater ten jest już bowiem w nowej epoce nie tylko rosyjskim depresyjnym Hamletem, ale też nieubłaganym ideowym prawodawcą. Ideowa tyrania, szermująca wyzutymi z konkretnej treści pojęciami zaczerpniętymi z "europejskiego" leksykonu, ma depresyjne, neurotyczne podłoże - ta diagnoza stanowiła dla pisarza przesłankę oskarżenia rosyjskiej opinii o fałsz, o kłamstwo.
Twórczość Dostojewskiego to ustawiczny spór z opinią publiczną. Nie wspominając o komizmie czy też filozoficznym humorze jego pisarstwa, nietrudno uznać w nim "proroka", nietrudno absolutyzować antynomie, przeciwieństwa i polemiki, w które się wikła - grozi to jednak dowolnością w klasyfikowaniu jego myśli, pozbawionej ironicznego i autoironicznego wymiaru. Tym gorzej, gdy karykatura w całej potędze kreacji językowej łączy się u Dostojewskiego z mitotwórstwem - jak choćby w Braciach Karamazow. Jego katastrofizm, szukający ujścia w pamfletach i w parodiach na równi z ideologicznymi, jak się je określa w dziejach literatury, powieściami, nie skłaniał uniesionych polemicznym zapałem oponentów do wnikania w subtelności postawy pisarza i w kontekst tłumaczący jej wymowę. Półtora wieku późniejszych walk i kontrowersji ideologicznych utrwaliło w pamięci pokoleń te dawne zapalczywe stereotypy.
W przededniu rozpoczęcia przez autora pracy nad „Braćmi Karamazow” głośne wówczas wydarzenie znalazło odbicie w znamiennej korespondencji. 3 (15) kwietnia 1878 roku (w cztery lata po rozpoczęciu przez narodników masowej akcji "pielgrzymowania do ludu" z propagandą idei socjalistycznych) na Dworcu Kurskim w Moskwie około 150 studentów witało kolegów z Uniwersytetu Kijowskiego, deportowanych do różnych miast pod nadzór policji. Spokojny przemarsz przez miasto tej grupy, towarzyszącej więziennym karetkom, zakończył się pod halami targowymi (Ochotnyj Riad), gdzie demonstrantów pobili i rozpędzili miejscowi przekupnie i rzeźnicy z odnotowanymi przez prasę okrzykami: "Bij ich! Wal!", "To buntowszczyki, to panowie! Wal ich, przyłóż im!". 8 (20) kwietnia grupa skonsternowanych moskiewskich studentów wystosowała list do Dostojewskiego, prosząc go o skomentowanie tak gwałtownej reakcji ludu w stosunku do inteligencji: "W ciągu dwóch lat przyzwyczailiśmy się szukać w Pańskim Dzienniku [pisarza] rozstrzygnięcia albo właściwego sformułowania stających przed nami kwestii; przyzwyczailiśmy się korzystać z Pańskich opinii, by wyrobić sobie własny pogląd, i szanować je, nawet kiedy ich nie podzielamy". Pisarz odpowiedział listem z Petersburga 18 (30) kwietnia.
(...)