Księgarnia Internetowa Gandalf

Legendy (3): Che, Lumumba, Allende
Fascynacja Kapuścińskiego Che Guevarą obrośnie legendą, według której
reporter przeprowadzał z rewolucjonistą wywiad, znał go, a nawet pozostawał z
nim w przyjaźni.
Legenda powstała za sprawą noty na okładce angielskiego wydania Wojny
futbolowej: „Przyjaźnił się z Che Guevarą w Boliwii, z Salvadorem Allende w Chile
i Patrice'em Lumumbą w Kongu”.
Spośród tej trójki Kapuściński spotkał - prawdopodobnie - Salvadora Allende.
O ich spotkaniu wiadomo tylko tyle, ile sam Kapuściński opowiedział w jednym
z wywiadów w ostatnich latach życia: to być może Allende uchronił go przed
karnym wydaleniem z Chile. Nigdy nie opublikował tekstu o spotkaniu z Allende;
nigdy wcześniej nie wspomniał ani o tej, ani o innej z nim rozmowie.
W szkicu Guevara i Allende z tomu Chrystus z karabinem na ramieniu
Kapuściński nie pisze ani słowem o tym, że któregoś z nich spotkał osobiście. Nie
ma cienia sugestii, że kiedykolwiek rozmawiali, o czym dziennikarze zazwyczaj
spieszą donieść w pierwszych słowach. Istnieje zdjęcie zrobione prawdopodobnie
w czasie jakiegoś bankietu, na którym Kapuściński siedzi obok Hortensii Bussi,
żony Allende.
Pytam Wojciecha Jagielskiego, dziennikarza specjalizującego się w tematyce
afrykańskiej, cieszącego się uznaniem w środowisku polskich reporterów, czy
możliwe, że Kapuściński spotkał Lumumbę.
- A gdybyś spotkał Hugona Chaveza lub Eva Moralesa i rozmawiał z nimi, to
nie pochwaliłbyś się tym w reportażu, korespondencji? Reporter, który spotyka
postać tej rangi, natychmiast łapie choćby jedno zdanie i nadaje: że ten facet
powiedział to jemu, jego gazecie, jego agencji. To elementarz naszego zawodu.
W tekstach Kapuścińskiego nie ma śladu po „spotkaniu z Lumumbą”.
Warsztat dziennikarski, jakim Kapuściński posługuje się w opowieści o
Lumumbie (reportaż w „Polityce" z 1961 roku, zamieszczony później w Wojnie
futbolowej), nie sugeruje, że kiedykolwiek się spotkali, bądź rozmawiali. Zresztą
Kapuściński dotarł do Konga w lutym 1961 roku, gdy Lumumba od miesiąca już
nie żył.
Czy w ogóle spotykał postacie „tej rangi”? W hotelu New Africa w Dar es-
Salaam, gdzie spiskowali rebelianci - późniejsi przywódcy wyzwalających się spod
władzy kolonialnej krajów Afryki: Mugabe, Nujoma, Kaunda i inni; wtedy nie byli
jeszcze na świeczniku. Gdy w czasie wojny domowej w Angoli Kapuściński spotka
przywódcę socjalistycznego ugrupowania MPLA, Agostinho Neto, napisze o tym
wprost w reportażach, a potem w książce Jeszcze dzień życia.
Skąd zatem rewelacje o przyjaźni z Che Guevarą, Allende, Lumumbą?
Rozmawialiśmy kiedyś o zamachu stanu Pinocheta i Kapuściński powiedział: „O
tak, byłem TAM wtedy. Wszystko zaczęło się od zamordowania generała
Schneidera...”. Rzeczywiście, Kapuściński był w Chile pod koniec 1967 i na
początku 1968 roku, potem wracał do tego kraju, między innymi w czasie
wyboru Allende na prezydenta w 1970, wizyty w Chile Fidela Castro w 1971 roku,
lecz nie był na miejscu w czasie puczu Pinocheta. „Byłem TAM wtedy...”
oznaczało jedynie to, że podróżował do Chile w tamtych burzliwych latach. Gdy
rozmawialiśmy, byłem jednak pewien, że maestro był świadkiem zamachu stanu.
Podobnego zabiegu Kapuściński użył, gdy przy innej okazji któryś z nas
przywołał masakrę w Meksyku na placu Tlatelolco w 1968 roku. I znowu -
Kapuściński powiedział coś w rodzaju: „O tak, byłem tam wtedy”. Był — miesiąc
później. Do masakry doszło 2 października, wtedy Kapuściński przebywał w Rio
de Janeiro, wylądował w Meksyku w połowie listopada, co odkrywam teraz, w
trakcie pracy nad książką. Niewątpliwie zrobiła na nim wrażenie żałobna
atmosfera ledwie miesiąc po zbrodni - zabito ponad 300 demonstrantów i
przypadkowych przechodniów, dwa tysiące raniono. Był świadkiem tamtego
burzliwego czasu, lecz ani na Tlatelolco, ani w mieście w dniu masakry go nie
było.
Sądzę, że w podobny sposób Kapuściński stworzył legendę o swojej
„przyjaźni” z Lumumbą i Che Guevarą. Mógł wspomnieć angielskiemu wydawcy,
że przeszedł szlakiem Guevary w Boliwii, ten tymczasem zrozumiał, że przeszedł
tym szlakiem RAZEM z Che.
Mitotwórcza „metoda” polegała na sugerowaniu, stwarzaniu przeświadczeń w
umysłach odbiorców. Kapuściński nie wchodził w szczegóły, nie dopowiadał do
końca, w razie przyparcia do ściany mógł się wycofać; nie można mu było
zarzucić kłamstwa. Dopowiadali inni. Dopowiadaliśmy...
Do ściany przyparł Kapuścińskiego na początku lat dziewięćdziesiątych Jon Lee
Anderson, reporter i publicysta „New Yorkera”, biograf Che Guevary.
- Przygotowywałem się do pisania książki o Che, przeczytałem mnóstwo
dokumentów i relacji - i nigdy nie natrafiłem na ślad przyjaźni Guevary z
reporterem z Polski - opowiada Anderson. — Guevara nie nawiązywał łatwo
przyjaźni i gdy na okładce Wojny futbolowej przeczytałem o jego przyjaźni z
Kapuścińskim, byłem podekscytowany. Myślałem: to musiała być jakaś sekretna
przyjaźń, ależ odkrycie!
Kapuściński miał odczyt w Londynie, Anderson nie pamięta daty, była to
prawdopodobnie promocja brytyjskiego wydania Imperium. W przerwie, przy
stoliku z kawą, Anderson poprosił Kapuścińskiego:
- Opowiedz mi o Che...
- Ach, to błąd wydawcy... - odpowiedział Kapuściński.
- Byłem rozczarowany. Jego odpowiedź zrobiła na mnie wrażenie nieszczerej.
Rozczarowanie było tym większe, że zawsze podziwiałem go jako reportera i
pisarza, był dla mnie legendą, „punktem odniesienia”.
Dobrych kilka lat później Anderson rozmawiał ze znajomą w Liberii i zgadało
się o Kapuścińskim. Opowiedział jej o londyńskim spotkaniu i rozczarowaniu -
lecz sądził, że w kolejnych wydaniach Wojny futbolowej błąd poprawiono. Nie
poprawiono. Wspólnie ze znajomą znaleźli gdzieś egzemplarz Hebanu — dużo
późniejszej książki o Afryce - gdzie na okładce wydrukowano to samo, co
zawsze: że Kapuściński przyjaźnił się z Che, Allende i Lumumbą.
- Dobre wydawnictwa na Zachodzie prawie zawsze przysyłają pisarzom
okładkę przed drukiem, same proszą o napisanie not i wybór cytatów na okładkę
- mówi Anderson, który opublikował wiele książek w prestiżowych
wydawnictwach na całym świecie. - Gdyby nawet w wypadku Kapuścińskiego
było inaczej, w co wątpię, mógł sprostować ten błąd później.
Mit o znajomości Kapuścińskiego z Guevarą jest powielany. Wieloletni dyrektor
miesięcznika „Le Monde diplomatique” Ignacio Ramonet napisał, że Kapuściński
znał Che Guevarę i przeprowadzał z nim wywiad. Legendę utrwalali dziennikarze
piszący obszerne reportaże o Kapuścińskim, między innymi dla brytyjskiego „The
Independent” i amerykańskiego „Vanity Fair”. Czy o swojej znajomości z Che
mówił im w czasie wywiadów sam Kapuściński? Może „tylko” nie zaprzeczał?
Anderson odniósł wrażenie, że mimo światowej sławy, statusu gwiazdy,
Kapuściński zachowywał się jak człowiek bardzo niepewny siebie.
Z niejasnego powodu - mówi Anderson - ważne były dla niego cyfry: że widział
tyle to a tyle rewolucji, tyle a tyle zamachów stanu. W Londynie opowiadał, że
podczas pracy nad Imperium przejechał na terenie Związku Radzieckiego 60
tysięcy kilometrów.
- Pamiętam - mówi Anderson — co wówczas pomyślałem: „O rany, po co on
to w kółko powtarza?”. 60 tysięcy kilometrów to dużo, ale dlaczego tyle o tym
mówi? To tak, jakby siła statystyki i skumulowanych kilometrów dawała mu
większy tytuł do zabierania głosu w sprawie. „Nie musisz mi tego mówić, jesteś
Kapuścińskim!”. I pomyślałem, że to, czym posługiwał się w książkach jako
materiałem literackim i co zdawało w nich egzamin, przenosił do życia.
Anderson nie powiedział wtedy o swoich odczuciach ani Kapuścińskiemu, ani
nikomu innemu.
- Nie chciałem umniejszać jego rangi. Gdybym powiedział wtedy publicznie o
konfabulacji na temat jego przyjaźni z Che, Kapuściński byłby w opałach.
Streszczenie pewnej rozmowy:
- Po co ludzie konfabulują? - zagaduję Wiktora Osiatyńskiego.
- Żeby samym sobie wydawać się lepszymi, niż są naprawdę. Żeby pokazać to
innym... Żeby ukryć jakąś słabość. Na przykład, tchórz będzie konfabulował
odwagę, ktoś agresywny - swoją tolerancję. Zwykle zakłamujemy to, co nas boli.
Znałem człowieka, który opowiadał barwnie o swoim ojcu i rodzinie, których
nigdy nie miał.
U pisarza literatury faktu, takiego jak Rysiek, dochodzi motyw nadania
większej atrakcyjności temu, co się pisze: żeby zachęcić do czytania, żeby
zwrócić na siebie uwagę.
Konfabulacje zdarzają się zwykle wtedy, kiedy człowiek nie jest pewny siebie i
musi sobie coś dodawać, czymś nadrabiać. Nie znaczy wcale, że to konieczne, to
on sam tak czuje. Czy z tego, co pan ustalił, wynika, że Rysiek konfabulował cały
czas, czy w jakimś momencie życia te konfabulacje zanikają?
- Raczej zanikają, choć zdarzają się wyjątki...
- To by potwierdzało moje przeczucie. Gdy stał się znany i ceniony, gdy
poczuł się pewniej i nie musiał sobie ani nikomu niczego już udowadniać, przestał
konfabulować.
- W niektórych konfabulacjach trwał, nie zdementował ich.
- To zrozumiałe, bo bardzo trudno się wycofać z konfabulacji, zwłaszcza
reporterowi. Gdyby ogłosił: „Konfabulowałem!”, ktoś mógłby podważać wszystko,
co napisał.
Na dodatek, gdy człowiek konfabuluje, działa szczególny mechanizm
psychologiczny: po jakimś czasie sam zaczyna wierzyć w to, co zmyślił, i jest
absolutnie przekonany, że mówi prawdę. „Odkłamanie” wymaga ogromnego
wysiłku, sporej odwagi, znajomości samego siebie.
- Czym Rysiek mógł się kierować, gdy sugerował mi w rozmowie, na przykład,
że był w czasie masakry na placu Tlatelolco w '68 roku?
- Sądzę, że tutaj odezwała się silna potrzeba identyfikacji z wielkim mitem,
wielkim wydarzeniem historycznym. Przyjechał do Meksyku krótko po masakrze,
czuł atmosferę tego wydarzenia i utożsamił się z nim.
Na szlaku Che Guevary cd.
Po wyjeździe z Chile błąka się bez przydziału. Pomysł otwarcia drugiego biura
PAP w Ameryce Łacińskiej wydaje się coraz mniej realny: agencja nie ma dość
pieniędzy. Kapuściński powinien więc objąć placówkę w Meksyku, jednak centrala
PAP w Warszawie ma kłopot z tamtejszym korespondentem, Osmańczykiem. Ten
nie ma wcale zamiaru opuszczać stanowiska, („...wymyśla coraz to nowe
preteksty - włącznie z tysiącem jakichś niestworzonych chorób i pisze, że on
wyjedzie wtedy, kiedy będzie chciał...” — wściekły Kapuściński pisze do
przyjaciela).
Nie ma pomysłu, co robić. Zmęczony, zrezygnowany ciągłym załatwianiem
formalności - wiz, akredytacji w kolejnych krajach - bez czasu na pisanie,
poznawanie, własny rozwój chce wracać do kraju. W agencji mówią jednak: -
Czekaj cierpliwie, niedługo pojedziesz do Meksyku.
Na razie ląduje w Rio de Janeiro. Nowo mianowany ambasador Aleksander
Krajewski ma ambicję stworzenia tu dynamicznej placówki, oferuje PAP-owi
pomoc. Kapuściński oddycha z ulgą - tylko na chwilę.
Dobrodziej szybko zamienia się w osobliwego prześladowcę. Zabiera
Kapuścińskiego z lotniska do ambasadorskiej rezydencji i nie chce słyszeć o tym,
żeby gość wyprowadził się stamtąd gdzieś indziej. (- Chciał mnie mieć na oku -
wspomni Kapuściński. Po co? Nie wiadomo). Nie pozwala reporterowi korzystać z
teleksu — co to za pomoc, co za przysługa?
Kapuściński ogłasza strajk głodowy. Kładzie się na łóżku, głowę nakrywa
prześcieradłem i leży bez ruchu. Nie je, nie pije, nie wstaje. Próbuje go złamać
gosposia - bez sukcesu. Potem sam ambasador - próżny trud. Kapuściński z
prześcieradłem na głowie ani drgnie. Kiszki grają mu marsza, kości bolą od
leżenia, ale się nie poddaje. Tak przez kilka dni. Ambasador dochodzi do
konkluzji, że jego gość jest wariatem.
- Skoro musisz się wyprowadzić, droga wolna...
Wynajmuje pokój z kuchnią w dzielnicy Copacabana, przy najsłynniejszej plaży
świata. Z okien ma widok na ocean: najpiękniejsze miejsce na ziemi! Zakochuje
się w Rio, zakochuje w Brazylii. W liście do Jerzego i Izabelli Nowaków pisze:
Kraj jest naprawdę fascynujący i co najważniejsze — to są szalenie klawi, mili
ludzie ci Brazylijczycy. Są naprawdę bardzo fajni i pod tym względem żyje się tu
fantastycznie. Możecie podróżować po całej Brazylii, tak jakby to był wasz dom.
Bardzo polubiłem Brazylię i za wszelką cenę chciałbym tu wrócić.
To lata wojskowej dyktatury, lecz jej łagodnego etapu, dlatego Kapuściński
pisze w liście, że „rząd jest bardzo liberalny - wbrew temu co na ten temat pisują
w prasie”. Miesiąc po wyjeździe z Rio, w grudniu sześćdziesiątego ósmego,
dojdzie tu do puczu wewnętrznego w armii i władzę obejmą jastrzębie; opozycja
chwyci za broń - powstaną grupy partyzantki miejskiej. Już z Meksyku
Kapuściński będzie pisał o postępującej w Brazylii faszyzacji życia politycznego.
Po raz pierwszy styka się tu z ruchem, który stanie się jedną z jego fascynacji:
teologią wyzwolenia. Jest to nurt wewnątrz Kościoła katolickiego, który piętnuje
antykomunistyczne dyktatury i domaga się reform w duchu rewolucyjnomarksistowskim
(co już wkrótce nie spodoba się Stolicy Apostolskiej). W Brazylii
teologia wyzwolenia ma rzeczników nie tylko wśród szeregowych księży i
świeckich, lecz także biskupów.
Podobnie jak w Santiago de Chile, prawie nic nie pisze. Wiedzie beztroskie
życie: plaża, morze, zwiedzanie. Należy do Klubu Korespondentów
Zagranicznych, dzięki temu dostaje zaproszenia na obiady z ministrami. Uczy się
portugalskiego, choć nie cierpi tego języka. „... brzydki, okropny język.
Opanowałem go już nawet dość znośnie, a w czytaniu nawet biegle, ale działa we
mnie jakiś irracjonalny sprzeciw - przeciw temu językowi i demonstracyjnie
mówię po hiszpańsku, a odmawiam mówienia po portugalsku”.
Unika alkoholu i kobiet, co w Brazylii wymaga sporo silnej woli. Wie, że jako
korespondent z komunistycznego kraju może być obserwowany, sprowokowany -
i w ten sposób stać się łatwym celem do skompromitowania.
Pod koniec października dostaje depeszę od Frelka (który z fotela sekretarza
Kliszki wraca na krótko do PAP jako wiceszef agencji): jest wreszcie nominacja
na stanowisko korespondenta w Meksyku; meksykańskie MSZ dostało już notę z
PAP, że Osmańczyk przestaje być korespondentem. Ulga i... znowu niepokój:
Wylatuję z Rio w przyszłym tygodniu i będę w Meksyku 16 listopada... Czeka
mnie teraz okropna przeprawa z Osmańczykiem, coś najbardziej obrzydliwego,
co mogło mnie spotkać wiecie, jak bardzo nie nadaję się do takich spraw. W
dodatku znowu stracę parę miesięcy czasu, niech to wszystko krew zaleje, po
prostu nie mam już siły, zwyczajnie nie mam siły.
Meksyk - wielka fascynacja i jeszcze większa frustracja.
Ma tu kilkupokojowe mieszkanie w centrum przy ulicy Amazonas 57-503
(pisze o nim: „pałac”). Jeden pokój to przestronna pracownia tylko dla niego;
komfort, jakiego nie miał ani w Warszawie, ani gdziekolwiek indziej, gdzie
pracował. Przyjeżdżają do niego Alicja i Zojka, nie będzie sam; życie towarzyskie
z ekipą polskiej ambasady też nie pozwoli na przeżywanie mąk samotności — jak
w Kampali, Lagos, Limie, Rio... Będzie jednak całkowicie sam na sam z wielkim
kontynentem, który teraz właśnie jest kipiącym wulkanem.
Codziennie przeczytać tony gazet, wysłuchać radia, wybrać, przepisać,
napisać, nadać... W Brazylii partyzanci porwali ambasadora, w centrum
Montevideo znaleziono zwłoki studenta ze śladami po torturach, w Buenos Aires
montoneros zastrzelili ważnego generała, z Meksyku wydalono dyplomatów
radzieckich, Fidel - że nie oddamy ani guzika, Douglas Bravo — że dość Fidela, w
Chile wybory wygrywa Allende, Nixon zaostrza kurs... Jak to wszystko opanować,
wyjaśnić, opisać?
…dłuższy pobyt tutaj jest dla mnie psychicznym ciężarem, głównie ze względu
na moje pisanie, którego w żaden sposób nie mogę tutaj uprawiać. Zostałem
zapędzony przez PAP w kierat codziennych serwisów informacyjnych, skończona
głupota, która zabiera mi wszystek czas, całą energię i nie zostawia nic — ani
dorobku, ani zadowolenia. A mam w zanadrzu kilka rzeczy do napisania:
wszystko zamknięte w teczkach i marzeniach. Dnie i tygodnie przeciekają mi
przez palce, bez śladu - te depesze w kółko wystukiwane, jakieś bzdurne
konferencje prasowe, te fiesty nieskończone, od których nie można się opędzić.
W dodatku wysokość 2,5 tysiąca metrów, która mnie męczy i bardzo
dekoncentruje. No dość, dość.
Raz słońce, raz deszcz, jak mówią słowa latynoskiego szlagieru.